Ziarno w diecie drobiu: energia, ale nie kompletna pasza
Pszenica, jęczmień i owies są przede wszystkim źródłem skrobi, części białka oraz włókna. Nie są jednak pełną dietą dla kur, kaczek, gęsi, indyków, przepiórek ani ptaków ozdobnych. Według norm NRC dla drobiu dawka musi pokrywać zapotrzebowanie na energię metaboliczną, aminokwasy egzogenne, wapń, fosfor przyswajalny, sód, mikroelementy i witaminy. Samo ziarno spełnia tylko część tego zadania.
Najczęstszy błąd w stadach przydomowych polega na tym, że ziarno dla drobiu traktuje się jak paszę pełnoporcjową. Kura zje pszenicę, będzie wyglądała na najedzoną, ale po kilku tygodniach mogą pojawić się cienkie skorupy jaj, spadek nieśności, łamliwość piór, otłuszczenie jamy brzusznej i gorsza odporność. Problemem nie jest sama pszenica, tylko brak bilansu.
Nioski potrzebują zwykle około 3,5-4,0% wapnia w pełnej dawce. Pszenica ma go śladowo, często poniżej 0,1%. Oznacza to, że kura znosząca jajo dziennie nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania na skorupę samym zbożem. Dlatego w żywieniu kur niosek stosuje się paszę pełnoporcjową, muszlę ostrygową, kredę pastewną albo mieszanki mineralne. Więcej o takim bilansie opisuje temat pasza dla kur niosek.
Drugim ograniczeniem są aminokwasy. Zboża zawierają białko, ale nie mają profilu dopasowanego do produkcji jaj, wzrostu mięśni i pierzenia. Szczególnie brakuje lizyny i metioniny. Metionina jest ważna przy tworzeniu piór, a lizyna przy przyroście masy i rozwoju tkanek. Ptaki karmione prawie samą pszenicą mogą więc pobierać dość dużo energii, ale zbyt mało składników budulcowych.
Gatunek ma znaczenie. Gęsi lepiej wykorzystują zielonkę i włókno niż brojlery kurze, dlatego owies lub ziarno z dodatkiem pastwiska może u nich funkcjonować inaczej niż u intensywnie rosnących kurcząt. Przepiórki japońskie wymagają drobniejszej i bardziej skoncentrowanej paszy, bo mają szybki metabolizm, małe ziarno pobierania i wysokie wymagania białkowe. Dla przepiórek sama pszenica jest szczególnie niekorzystna.
Praktyczny model jest prosty: zboże jest składnikiem mieszanki, nie definicją żywienia. W stadzie hobbystycznym może stanowić dodatek energetyczny, urozmaicenie i element pracy żołądka mięśniowego, ale podstawę powinna stanowić dawka dopasowana do gatunku, wieku i celu utrzymania.
Pszenica, jęczmień i owies - porównanie wartości
Pszenica dla kur jest zbożem wysokoenergetycznym i zwykle najłatwiejszym do wykorzystania w dawkach dla niosek, brojlerów i indyków. Typowa pszenica paszowa zawiera około 11-13% białka ogólnego, ma niewiele włókna i wysoką koncentrację skrobi. Energia metaboliczna dla drobiu jest zależna od odmiany i jakości, ale w praktyce pszenica jest jednym z głównych nośników energii w mieszankach.
Jej zaletą jest strawność. Wadą jest to, że przy dużym udziale bez koncentratu białkowego i minerałów łatwo rozcieńcza aminokwasy oraz wapń. Przykład: jeśli nioska dostaje rano paszę pełnoporcjową, a po południu dużą porcję samej pszenicy, całodzienna dawka może spaść z około 16-17% białka do poziomu, który nie utrzyma dobrej nieśności. Ptaki nadal chętnie jedzą, ale produkcyjnie dawka jest słabsza.
Jęczmień dla kur zawiera przeciętnie 10-12% białka, mniej energii niż pszenica i więcej włókna. Ważną cechą jęczmienia są beta-glukany, czyli rozpuszczalne frakcje włókna. U młodych kurcząt i brojlerów mogą zwiększać lepkość treści jelitowej, pogarszać wykorzystanie paszy i powodować wilgotniejsze odchody. Badania publikowane w czasopismach z obszaru Poultry Science pokazują, że dodatek enzymów beta-glukanaz poprawia wykorzystanie mieszanek z większym udziałem jęczmienia.
Nie oznacza to, że jęczmień jest zły. U dorosłych ptaków, w dawkach hobbystycznych i przy stopniowym wprowadzaniu może być użyteczny, zwłaszcza gdy nie stanowi dominującej części paszy. Przy młodych brojlerach lepiej zachować ostrożność i nie robić nagłej zamiany pszenicy na jęczmień.
Owies dla drobiu ma zwykle 9-11% białka, ale jego realna wartość energetyczna spada przez dużą ilość łuski. Owies wnosi włókno, strukturę i objętość. U dorosłych kur, gęsi, kaczek i ptaków ozdobnych może wspierać aktywność żołądka mięśniowego, ale u intensywnie rosnących brojlerów zbyt duży udział owsa obniża koncentrację energii.
| Zboże | Typowe białko | Włókno i energia | Główne ryzyko | Najlepsze zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| Pszenica | 11-13% | Mało włókna, wysoka energia | Otłuszczenie i niedobór aminokwasów przy nadmiarze | Nioski, brojlery, indyki, mieszanki energetyczne |
| Jęczmień | 10-12% | Więcej włókna, energia średnia | Beta-glukany, wilgotne odchody u młodych ptaków | Dorosłe stada, dawki z enzymami, stopniowe mieszanie |
| Owies | 9-11% | Dużo łuski, niższa energia | Rozcieńczenie dawki u ptaków szybko rosnących | Gęsi, kaczki, dorosłe kury, ptaki ozdobne |
Skład ziarna nie jest stały. Pszenica z jednego gospodarstwa może mieć 10,5% białka, a z innego 13,5%. Różnice wynikają z odmiany, nawożenia azotem, terminu zbioru, wilgotności, porażenia grzybami i warunków przechowywania. Dlatego w większych stadach opłaca się wykonać analizę paszową, a w małych przynajmniej trzymać się sprawdzonych proporcji i obserwować ptaki.
Forma podania i trawienie ziarna
Całe ziarno, śruta zbożowa, gniecionka dla drobiu i kiełki działają inaczej. Dorosła kura może dobrze wykorzystać całe ziarno, jeśli ma sprawny żołądek mięśniowy i dostęp do żwirku. Całe ziarno pobudza naturalne rozcieranie pokarmu, wydłuża pobieranie paszy i ogranicza pylenie. Jest dobre jako niewielki dodatek wieczorny, szczególnie zimą, gdy ptaki zużywają więcej energii na utrzymanie temperatury ciała.
Śruta jest łatwiejsza dla piskląt i młodych ptaków, ale ma wady. Drobno zmielona frakcja pyli, może być wybierana nierówno i szybciej traci świeżość. Po śrutowaniu rośnie powierzchnia kontaktu z tlenem, więc tłuszcze i witaminy naturalnie obecne w ziarnie szybciej się utleniają. Śrutę najlepiej przygotowywać w małych partiach, na kilka dni, a nie na cały sezon.
Gniecionka jest kompromisem. Ziarno jest naruszone mechanicznie, więc łatwiej dostępne dla enzymów, ale nie tworzy tak drobnego pyłu jak mączka. U kaczek i gęsi gnieciona pszenica lub owies często sprawdza się lepiej niż bardzo drobna śruta, zwłaszcza gdy ptaki dostają także zielonkę i mają stały dostęp do wody.
Grit dla kur jest potrzebny wtedy, gdy ptaki jedzą całe ziarno, a nie mają dostępu do naturalnego żwirku. Grit nierozpuszczalny, na przykład drobny granit, działa w żołądku mięśniowym jak materiał ścierny. Muszle ostrygowe są czymś innym: rozpuszczają się i dostarczają wapnia. W praktyce nioski powinny mieć osobno wapń, a przy całym ziarnie także grit dla drobiu.
Przepiórkom i młodym pisklętom nie podaje się dużych całych ziaren. Dla przepiórek lepsza jest drobna kruszonka lub pasza dla przepiórek o granulacji dopasowanej do wieku. Pisklę kurze przez pierwsze tygodnie powinno dostawać paszę starter o wysokiej koncentracji białka, zwykle około 19-22%, a nie mieszankę całych zbóż.
Kiełkowana pszenica może być urozmaiceniem. Po 24-48 godzinach moczenia i kiełkowania rośnie aktywność enzymatyczna, a ziarno staje się chętnie pobierane. Nie zmienia to jednak faktu, że kiełki nie zastępują wapnia, premiksu witaminowego ani białka o dobrym profilu aminokwasowym. Zmiany w mieszance trzeba wprowadzać przez 7-10 dni, stopniowo zwiększając udział nowego zboża.
Jak łączyć ziarno z paszą, premiksem i dodatkami
Najbezpieczniejszy schemat w przydomowym stadzie to pasza pełnoporcjowa dobrana do gatunku i wieku, a ziarno jako kontrolowany dodatek. Dla niosek będzie to mieszanka typu nioska, dla kurcząt starter lub grower, dla kaczek i gęsi pasza wodna lub odpowiedni koncentrat, a dla przepiórek drobna pasza o wyższej zawartości białka. Zboże nie powinno przypadkowo rozcieńczać tej dawki.
Praktyczny limit zależy od reszty żywienia. Jeżeli opiekun nie liczy energii, białka, wapnia i fosforu, rozsądniej trzymać ziarno na poziomie dodatku, na przykład niewielka garść na ptaka dziennie u dorosłych kur, zamiast połowy dawki. Przy większym udziale ziarna trzeba dodać komponent białkowy, minerały i premiks. Sam premiks wsypany do pszenicy nie zawsze wystarczy, bo nadal może brakować białka i aminokwasów.
Dla niosek kluczowy jest wapń. Muszla ostrygowa, kreda pastewna lub mieszanka mineralna, na przykład Polfamix Nioska, powinny być stosowane zgodnie z etykietą. Oddzielne podawanie wapnia ma sens, ponieważ nioski mogą regulować pobranie zależnie od nieśności. Koguty i młode ptaki nie potrzebują tak wysokiego poziomu wapnia jak aktywne nioski, dlatego jedna przypadkowa mieszanka dla całego stada bywa problematyczna.
Fosfor również ma znaczenie. W zbożach duża część fosforu występuje w formie fitynowej, słabo dostępnej dla drobiu bez dodatku fitazy. W paszach przemysłowych stosuje się fitazę, fosforany paszowe i kontrolę stosunku wapnia do fosforu. Dla nioski liczy się nie tylko ilość wapnia, ale też jego przyswajalność oraz obecność witaminy D3.
Przykład 1: stado 10 niosek dostaje rano pełnoporcjową paszę De Heus lub Sano, a wieczorem po małej porcji pszenicy. W osobnym karmidle ma muszlę ostrygową. To jest prosty model hobbystyczny, w którym ziarno nie niszczy bilansu.
Przykład 2: hodowca miesza 70% pszenicy, 20% jęczmienia i 10% owsa bez koncentratu. Taka mieszanka jest uboga w wapń i aminokwasy. Dla niosek będzie prowadzić do słabszych skorup oraz spadku nieśności, nawet jeśli ptaki chętnie ją jedzą.
Przykład 3: w okresie pierzenia kury potrzebują więcej aminokwasów siarkowych. Sam owies i pszenica nie odbudują dobrze piór. Lepiej utrzymać paszę pełnoporcjową, a ziarno ograniczyć do dodatku.
Przykład 4: w stadzie kaczek dostęp do wody jest tak samo ważny jak skład mieszanki. żywienie kaczek i gęsi musi uwzględniać fakt, że kaczki przepłukują dziób, rozmiękczają paszę i gorzej znoszą suchą, pylącą śrutę bez wody.
Na rynku są pasze i koncentraty różnych producentów, między innymi De Heus, Sano, LNB, Golpasz i mieszanki mineralne typu Polfamix. Nie ma jednej najlepszej marki dla każdego stada. Ważniejsze jest, czy produkt jest przeznaczony dla właściwego gatunku, wieku i celu: nieśność, odchów, tucz, pierzenie albo utrzymanie ptaków ozdobnych.
Jakość ziarna, magazynowanie i objawy błędów żywieniowych
Dobre ziarno jest suche, czyste, sypkie i ma naturalny zapach. Nie powinno być stęchłe, zbrylone, zapleśniałe, zanieczyszczone ziemią ani odchodami gryzoni. Ziarno z czarnymi punktami, zielonkawym nalotem, pajęczynowatą pleśnią lub ostrym zapachem nie nadaje się dla drobiu. Ptaki są wrażliwe na jakość paszy, a niektóre toksyny grzybowe nie znikają po przesuszeniu.
Wilgotność ziarna do magazynowania powinna być najlepiej poniżej około 14%. Powyżej tej wartości rośnie ryzyko rozwoju pleśni, zagrzewania i strat. Worki warto trzymać na palecie, nie bezpośrednio na betonie. Pojemniki powinny mieć pokrywę, ale miejsce musi być suche i zabezpieczone przed gryzoniami. Metalowe beczki, szczelne pojemniki paszowe i silosy hobbystyczne sprawdzają się lepiej niż otwarte worki w wilgotnej komórce.
Mykotoksyny w ziarnie, takie jak aflatoksyny, ochratoksyna A, DON lub toksyna T-2, mogą uszkadzać wątrobę, pogarszać odporność, obniżać nieśność i pogarszać jakość skorup. Według opracowań FAO ryzyko mikotoksyn jest jednym z istotnych problemów bezpieczeństwa pasz w produkcji drobiarskiej. W stadzie przydomowym rzadko wykonuje się badania laboratoryjne, dlatego podstawą jest odrzucanie podejrzanego ziarna i kupowanie od sprawdzonego źródła. Szerzej ten problem omawia temat mykotoksyny w paszy dla drobiu.
Źle zbilansowana dawka daje objawy, które często myli się z chorobą. Typowe sygnały to wybiórcze jedzenie, tłuste ptaki, słaba nieśność, miękkie skorupy, jaja bez skorupy, biegunki, mokra ściółka, słaby wzrost młodzieży, nerwowość, skubanie piór i nierówne pierzenie. Jeżeli po zmianie zboża odchody stają się wodniste, a ptaki gorzej wykorzystują paszę, przyczyną może być nagły wzrost udziału jęczmienia lub zbyt drobna, pyląca śruta.
Przykład 5: po zakupie taniego owsa z niepewnego magazynu pojawia się stęchły zapach i grudki w worku. Takiego ziarna nie należy dosuszać dla drobiu, tylko usunąć z żywienia. Strata worka jest mniejsza niż leczenie całego stada.
Przykład 6: nioski zaczynają znosić jaja z cienką skorupą po tym, jak połowę paszy zastąpiono pszenicą. Najpierw trzeba wrócić do paszy pełnoporcjowej, dodać osobno wapń i sprawdzić, czy ptaki mają dostęp do światła oraz witaminy D3.
Przykład 7: brojlery po nagłym wprowadzeniu dużej ilości jęczmienia mają lepkie, wilgotne odchody. Rozwiązaniem jest ograniczenie jęczmienia, stopniowe przejście przez 7-10 dni i stosowanie paszy z odpowiednim enzymem, jeśli udział jęczmienia ma być wyższy.
Kontrola dawki zaczyna się od obserwacji. Jaja pokazują bilans wapnia i ogólną kondycję nioski. Odchody pokazują trawienie i nadmiar włókna albo wilgoci. Masa ciała mówi, czy ptaki nie są otłuszczone lub niedożywione. Zachowanie przy karmidle ujawnia, czy mieszanka nie jest sortowana. Jeżeli ptaki wyjadają tylko pszenicę, a zostawiają granulat lub minerały, dawkę trzeba podawać tak, aby nie umożliwiać wybiórczego jedzenia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy kury mogą jeść samą pszenicę?
Mogą ją pobierać, ale sama pszenica nie jest pełną dietą. Ma dużo energii, lecz za mało wapnia, lizyny, metioniny, witamin i części mikroelementów. Przy dłuższym karmieniu samą pszenicą często spada nieśność, pogarsza się jakość skorup i rośnie ryzyko otłuszczenia.
Czy jęczmień jest dobry dla niosek?
Jęczmień może być składnikiem dawki dla niosek, ale nie powinien być wprowadzany gwałtownie ani w dużej ilości bez bilansowania. Zawiera beta-glukany i więcej włókna niż pszenica, dlatego u młodych lub wrażliwych ptaków może pogarszać trawienie. Dorosłe nioski zwykle tolerują go lepiej, jeśli dawka zawiera paszę pełnoporcjową lub odpowiedni koncentrat.
Po co podawać owies drobiowi?
Owies dostarcza włókna, struktury i może wspierać pracę żołądka mięśniowego, szczególnie u dorosłych kur, gęsi, kaczek i części ptaków ozdobnych. Ma jednak niższą koncentrację energii przez łuskę, więc nie powinien dominować w dawkach dla szybko rosnących brojlerów ani młodych przepiórek.
Czy ziarno trzeba śrutować dla kur?
Dorosłe kury dobrze radzą sobie z całym ziarnem, jeśli mają dostęp do gritu. Młode ptaki, pisklęta i przepiórki wymagają drobniejszej frakcji. Śrutowanie poprawia dostępność ziarna, ale zwiększa pylenie i skraca świeżość, dlatego śrutę najlepiej przygotowywać w małych partiach.
Jak przechowywać zboże dla drobiu?
Ziarno powinno być suche, czyste, sypkie i zabezpieczone przed gryzoniami. Najlepiej utrzymywać wilgotność poniżej około 14%, trzymać worki na palecie i używać pojemników z pokrywą. Nie wolno podawać ziarna spleśniałego, stęchłego, zbrylonego ani zanieczyszczonego odchodami gryzoni.
Czy paszę pełnoporcjową można mieszać z ziarnem?
Można, ale z umiarem. Duża ilość ziarna rozcieńcza białko, wapń, fosfor, witaminy i aminokwasy. Przy braku dokładnego bilansowania bezpieczniej traktować ziarno jako dodatek do paszy pełnoporcjowej, a nie jako bazę całej dawki.
Hodowca drobiu i ptaków ozdobnych. Pisze o kurach, kaczkach, gęsiach i ptakach egzotycznych w hodowli przydomowej - praktycznie, na bazie własnego doświadczenia i literatury branżowej.