Porównanie tunelu i kurnika
Brojlery w tunelu czy kurniku to wybór między szybkim, sezonowym odchowem a stabilniejszą kontrolą mikroklimatu. Tunel foliowy daje dużo światła, łatwo go postawić na działce i można go szybko umyć po zakończonym rzucie, ale słabiej trzyma temperaturę nocą. Klasyczny kurnik dla brojlerów łatwiej ocieplić, ogrzać i zabezpieczyć przed gryzoniami, lisem, kuną oraz ptakami dzikimi. Różnica zaczyna być krytyczna w pierwszych 10-14 dniach życia piskląt, gdy spadek temperatury o kilka stopni może odbić się na pobraniu paszy, odporności i wyrównaniu stada.
Tunel wystarczy dla brojlerów, jeżeli odchów jest krótki, sezonowy i prowadzony od późnej wiosny do końca lata. Przy wolnorosnących kurczętach, które trafiają na działkę w wieku 3-4 tygodni, tunel dla kurcząt bywa bardzo praktyczny. Przy jednodniowych pisklętach Ross 308, Cobb 500 albo Hubbard potrzebny jest jednak wydzielony krąg grzewczy, stabilne źródło ciepła i osłona przed nocnym wychłodzeniem. Sama folia nie zastępuje izolowanej ściany.
Kurnik jest bezpieczniejszy przy starcie w marcu, kwietniu albo we wrześniu, gdy nocą temperatura spada do 5-10 stopni C. W dobrze wykonanym kurniku można utrzymać 32-34 stopnie C pod promiennikiem, przy niższej temperaturze ogólnej w pomieszczeniu. Łatwiej też zamontować nawiewniki, siatki, zasuwy, oświetlenie i szczelne drzwi. Dla osób prowadzących odchów brojlerów kilka razy w roku kurnik jest zwykle bardziej powtarzalny.
| Cecha | Tunel foliowy | Kurnik |
| Stabilność temperatury | Dobra w dzień, słabsza nocą | Lepsza, zwłaszcza po ociepleniu |
| Wentylacja | Wymaga bocznych wietrzeń i cienia | Wymaga nawiewu bez przeciągu przy ściółce |
| Higiena | Łatwe mycie folii i rur, trudniejsze osuszenie przy kondensacji | Łatwiejsza dezynfekcja trwałych powierzchni |
| Ryzyko drapieżników | Wysokie bez dolnej siatki i wkopanego zabezpieczenia | Niższe przy szczelnych ścianach i drzwiach |
| Koszt startu | Niski lub średni | Średni lub wysoki |
Najłatwiej utrzymać higienę w obiekcie, który ma gładkie, zmywalne powierzchnie i szybkie osuszanie po myciu. W tunelu problemem bywa kondensacja pary na folii, szczególnie po chłodnej nocy. Krople spadają na ściółkę dla brojlerów, a wilgotna ściółka zwiększa ryzyko kokcydiozy, zapalenia skóry podeszwy i podrażnienia dróg oddechowych amoniakiem. W kurniku większym problemem są szczeliny, stare deski i zakamarki z resztkami kału. Po każdym rzucie trzeba usunąć ściółkę, umyć powierzchnie, wysuszyć je i przeprowadzić dezynfekcja kurnika profilaktyczna.
Praktyczny przykład: dla 25 brojlerów utrzymywanych od maja do lipca tunel 3 x 4 m może działać dobrze, jeżeli ma rolowane boki, cień od południa, siatkę przy gruncie i oddzielny kojec startowy 2 x 2 m z promiennikiem. Dla tych samych ptaków wstawianych w połowie marca lepszy będzie ocieplony kurnik 8-10 m2 z możliwością dogrzania nocą.
Temperatura, wilgotność i wentylacja
Pisklęta brojlera w pierwszych dniach potrzebują około 32-34 stopnie C pod źródłem ciepła. Termometr powinien leżeć albo wisieć na wysokości grzbietu piskląt, nie przy suficie. Temperatura ogólna w pomieszczeniu może być niższa, ale strefa pod promiennikiem dla piskląt musi pozwalać im swobodnie wybierać miejsce. Pisklęta nie powinny leżeć jedną warstwą bez ruchu pod lampą ani stać z dala od ciepła przy ścianach.
Standardowy schemat obniżania temperatury to 2-3 stopnie C tygodniowo. W praktyce oznacza to około 32-34 stopnie C w pierwszym tygodniu, 29-31 stopni C w drugim, 26-28 stopni C w trzecim i 22-24 stopnie C w czwartym. Nie należy jednak trzymać się tabeli ślepo. Zachowanie brojlerów mówi więcej niż sam odczyt. Zbijanie się piskląt w ciasną grupę oznacza chłód lub przeciąg. Odsuwanie się od promiennika, ziajanie i rozkładanie skrzydeł oznacza przegrzanie. Równomierne rozmieszczenie, spokojne popiskiwanie i aktywne pobieranie paszy wskazują na dobry mikroklimat.
W tunelu wahania są większe. W słoneczny dzień temperatura pod folią potrafi wzrosnąć z 22 do 38 stopni C w ciągu godziny, nawet gdy na zewnątrz nie ma upału. Latem konieczne są boczne wietrzenia, drzwi z siatką, cień i stały dostęp do chłodnej wody. Zimą tunel foliowy jest bezpieczny tylko przy bardzo dobrym dogrzaniu, osłonie od wiatru i kontroli kondensacji. Dla jednodniowych piskląt bez izolowanego kojca startowego jest to rozwiązanie ryzykowne.
Wentylacja kurnika i tunelu ma usuwać parę wodną, dwutlenek węgla, pył oraz amoniak, ale nie może robić przeciągu na poziomie ściółki. Dla małego stada drobiu dobrym rozwiązaniem są dwa nawiewy: jeden wyżej, nad ptakami, drugi jako regulowany wylot po przeciwnej stronie. Jeżeli pióra piskląt poruszają się od strumienia zimnego powietrza, nawiew jest za nisko albo za mocny. Jeżeli po wejściu czuć ostry zapach amoniaku, wentylacja jest za słaba lub ściółka zbyt mokra.
Wilgotność ściółki jest jednym z najważniejszych wskaźników dobrostanu. Opinie naukowe EFSA dotyczące dobrostanu brojlerów wskazują, że jakość ściółki, wentylacja i obsada silnie łączą się ze zdrowiem nóg, zmianami na skórze podeszwy oraz komfortem ruchu. Merck Veterinary Manual podkreśla znaczenie suchej ściółki, jakości powietrza i kontroli temperatury w zarządzaniu drobiem. W praktyce ściółka ściśnięta w dłoni nie powinna tworzyć mokrej bryły. Jeżeli zostaje lepka, ciemna masa, trzeba dosypać suchego materiału, poprawić wentylację i sprawdzić poidła dla kurcząt.
Amoniak staje się wyczuwalny dla człowieka często dopiero przy poziomach, które są już niekorzystne dla ptaków. Przyjmuje się, że w pomieszczeniach dla drobiu należy dążyć do wartości poniżej 20 ppm. Mokra, zasadowa ściółka przy pH powyżej 8 sprzyja uwalnianiu amoniaku. Dlatego lepiej zapobiegać zawilgoceniu niż później próbować maskować zapach preparatami. Woda pitna dla brojlerów powinna być czysta, bez osadu, najlepiej o pH około 6,0-7,5; przy studni warto raz w sezonie wykonać badanie mikrobiologiczne.
Przykład praktyczny: przy 30 pisklętach w kojcu startowym 2 x 2 m można zastosować promiennik gazowy lub elektryczny 150-250 W na strefę grzewczą, dwa płytkie poidła po 3-5 l i kartonową lub plastikową obręcz przez pierwsze 5-7 dni. Po 24 godzinach ptaki powinny mieć wole wypełnione paszą i wodą. Jeżeli część piskląt ma puste wole, problemem bywa zbyt niska temperatura, zbyt dalekie poidła albo śliska powierzchnia przy karmidle.
Obsada, wyposażenie i ściółka
W amatorskim odchowie brojlerów na działce lepiej planować niższą obsadę niż w intensywnej produkcji. Normy produkcyjne odnoszą się do kilogramów masy ciała na metr kwadratowy, ale hobbysta zwykle nie ma automatycznej wentylacji, linii pojenia i stałego nadzoru. Rozsądnym punktem wyjścia jest 6-8 brojlerów na 1 m2 w końcowej fazie tuczu, przy dobrej wentylacji i suchej ściółce. Dla ptaków kończących tucz przy masie 2,5-3,0 kg daje to około 15-24 kg żywej masy na 1 m2. Przy słabszej wentylacji, upałach lub cięższych ptakach lepiej zejść niżej.
Dla 20 brojlerów trzeba zaplanować minimum 3-4 m2 realnej powierzchni użytkowej, a wygodniej 5 m2. Dla 30 sztuk praktyczne minimum to 5-6 m2, a lepszy komfort daje 7-8 m2. Do tego dochodzi miejsce na karmidła, poidła, przejście serwisowe i suchą strefę odpoczynku. Jeśli tunel ma 12 m2, nie znaczy to, że całość można wypełnić ptakami. Część powierzchni zajmują sprzęty, narożniki bywają chłodniejsze, a przy drzwiach powstaje ruch powietrza.
Przy 20-30 brojlerach potrzebne są co najmniej dwa punkty pojenia. Jedno poidło 5 l może wystarczyć liczbowo na krótko, ale awaria, przewrócenie albo zabrudzenie odcina całe stado od wody. Lepszy układ to dwa poidła po 5-8 l albo linia z kilkoma smoczkami i miską kontrolną. Poidła ustawia się na stabilnym podwyższeniu, tak aby brzeg był mniej więcej na wysokości grzbietu ptaka. Ogranicza to nanoszenie ściółki i wylewanie wody.
Karmidła również trzeba podnosić wraz ze wzrostem ptaków. W pierwszych dniach paszę starter można wysypać na papier lub płytkie tacki, ale od 4-5 dnia lepiej przejść na karmidła zasypowe. Dla 25 brojlerów sprawdzą się dwa karmidła po 5-8 kg albo jedno większe i jedna tacka zapasowa. Zbyt nisko ustawione karmidło powoduje wygrzebywanie paszy i wilgotne, tłuste miejsca w ściółce. Zbyt wysoko ustawione ogranicza dostęp słabszym ptakom.
Pasza powinna odpowiadać etapowi tuczu. Typowy program to starter od 1. do 10. dnia, grower od 11. do 28. dnia i finisher do uboju. Zawartość białka w starterze często wynosi około 21-23%, w growerze 19-21%, a w finisherze 18-19%. Nie należy mieszać paszy dla niosek z pełnoporcjową mieszanką dla brojlerów, bo inny jest poziom energii, aminokwasów i wapnia. Ilości paszy zależą od genetyki i długości odchowu, dlatego przy planowaniu przydaje się dawka paszy dla małego stada.
Ściółka musi być sucha od pierwszego dnia. Wióry odpylone są wygodne na start, bo dobrze izolują i nie tworzą długich włókien. Warstwa 5-7 cm wystarcza w kojcu startowym, później można dosypywać do 8-12 cm. Sieczkowana słoma jest tańsza i dostępna, ale musi być krótka, sucha i wolna od pleśni. Długa słoma zbija się w maty, pod którymi zalega wilgoć. Pellet drzewny bardzo dobrze chłonie wodę, lecz po rozpadzie wymaga spulchniania, inaczej tworzy zbitą, wilgotną warstwę przy poidłach.
Sucha ściółka działa jak bariera przed namnażaniem oocyst kokcydiów. Kokcydioza lubi wilgoć, ciepło i wysoką obsadę. Nie oznacza to, że sama ściółka zastępuje profilaktykę, ale jej jakość ma bezpośredni wpływ na presję chorobotwórczą. Przy intensywnym zabrudzeniu wokół poideł lepiej codziennie usunąć mokry fragment o średnicy 30-50 cm i zastąpić go suchymi wiórami niż czekać do cotygodniowego sprzątania. Po rzucie całą ściółkę trzeba wynieść, powierzchnie umyć detergentem, spłukać, wysuszyć i zdezynfekować, zgodnie z zasadami czyszczenie kurnika krok po kroku.
Do dezynfekcji po myciu można użyć preparatów zarejestrowanych do pomieszczeń inwentarskich, na przykład Virkon S zwykle w stężeniu 1% albo środków na bazie nadtlenków i kwasu nadoctowego zgodnie z etykietą producenta. Dezynfekcja działa gorzej na brudzie organicznym, dlatego nie zastępuje mycia. Po zabiegu obiekt powinien wyschnąć i wywietrzyć się przed wstawieniem piskląt.
Rekomendacja dla działki
Na pierwszy odchów najbezpieczniejszy jest kurnik albo mały, dobrze osłonięty kojec startowy w budynku, a tunel jako przestrzeń dzienna po 2-3 tygodniu życia. Taki układ łączy kontrolę temperatury z większą powierzchnią ruchu. Jeżeli ktoś chce od razu używać tunelu, powinien zaczynać w ciepłym terminie, najlepiej od maja, i wybierać ptaki odchowane albo wolnorosnące, mniej wrażliwe na szybkie przyrosty i problemy nóg.
Tunel warto wybrać dla krótkiego, letniego odchowu wolnorosnących brojlerów, gdy celem jest 20-40 ptaków na własne potrzeby. Musi mieć rolowane boki, cień, siatkę przeciw drapieżnikom, zabezpieczenie przy gruncie i możliwość szybkiego przewietrzenia. Sama ochrona przed deszczem nie wystarcza. Ochrona przed drapieżnikami oznacza mocną siatkę z oczkiem około 10-20 mm w dolnej części, zamykane drzwi, brak szczelin przy progu i kontrolę podkopów. Przy działkach graniczących z polami trzeba dolną siatkę wkopać na 20-30 cm albo wywinąć na zewnątrz w formie fartucha.
Kurnik jest lepszy przy wczesnowiosennym starcie, dłuższym tuczu, rasach szybko rosnących i miejscach narażonych na chłodne noce. Jeżeli plan obejmuje kilka rzutów rocznie, łatwość dezynfekcji i powtarzalność warunków są ważniejsze niż najniższy koszt startu. Dobrze przygotowany kurnik dla brojlerów powinien mieć zmywalną podłogę, zabezpieczenie przed gryzoniami, wentylację górną, miejsce na promiennik i instalację elektryczną chronioną przed wilgocią.
Minimalny zestaw przed wstawieniem piskląt to termometr na wysokości ptaków, sprawny promiennik, sucha ściółka, dwa poidła, dwa karmidła, siatka przeciw drapieżnikom, środek do dezynfekcji, rękawice, oddzielne obuwie i pojemnik na paszę zabezpieczony przed myszami. Przy bioasekuracji drobiu liczy się rutyna: nie wchodzić do brojlerów w tych samych butach po wizycie u innych ptaków, nie wpuszczać gości do obiektu, nie podawać paszy rozsypanej na ziemi i nie zostawiać resztek, które przyciągają gryzonie. Szczegóły organizacyjne opisuje bioasekuracja w przydomowym chowie drobiu.
Przed wstawieniem piskląt obiekt trzeba nagrzać i przetestować przez 24 godziny. Należy sprawdzić temperaturę rano, w południe i wieczorem, zmierzyć ją przy ściółce oraz przy ścianach, a także nalać wodę do poideł, aby ocenić, czy nie ciekną. Jeżeli ściółka robi się wilgotna jeszcze przed przyjazdem piskląt, problem trzeba rozwiązać od razu. Po wstawieniu ptaków pierwsze 48 godzin decyduje o wyrównaniu stada: pisklęta mają jeść, pić, odpoczywać i równomiernie korzystać z ciepła.
Najczęściej zadawane pytania
Czy brojlery można trzymać w tunelu foliowym?
Tak, ale tunel musi mieć dobrą wentylację, ochronę przed przegrzaniem i suchą ściółkę. Najlepiej sprawdza się w ciepłej części roku, przy krótkim odchowie albo jako przestrzeń dla starszych ptaków. Przy jednodniowych pisklętach potrzebny jest wydzielony, ogrzewany kojec startowy.
Jaka temperatura jest potrzebna pisklętom brojlera?
W pierwszych dniach utrzymuje się zwykle 32-34 stopnie C pod źródłem ciepła. Potem temperaturę obniża się o 2-3 stopnie C tygodniowo, obserwując zachowanie ptaków. Zbijanie się pod promiennikiem oznacza chłód, a odsuwanie się od niego i ziajanie wskazuje na przegrzanie.
Co jest lepsze dla brojlerów: słoma czy wióry?
Najważniejsze, aby materiał był suchy, odpylony i chłonny. Wióry odpylone są bardzo praktyczne na start, bo dobrze izolują i łatwo je spulchnić. Sieczkowana słoma sprawdza się później jako dosypka, pod warunkiem że nie jest spleśniała ani zbyt długa.
Ile brojlerów można trzymać na działce?
Liczbę ptaków trzeba dopasować do powierzchni, wentylacji, terminu odchowu i możliwości sprzątania. W chowie hobbystycznym rozsądne jest 6-8 brojlerów na 1 m2 w końcowej fazie, a przy słabszej wentylacji lub upałach mniej. Dla 30 sztuk wygodne jest około 7-8 m2 realnej powierzchni.
Czy tunel chroni przed drapieżnikami?
Sam tunel nie wystarcza. Potrzebna jest mocna siatka w dolnej części, zamykane drzwi, zabezpieczenie przy gruncie i regularna kontrola śladów podkopywania. Na działkach przy lesie lub polach warto wkopać siatkę na 20-30 cm albo wywinąć ją na zewnątrz.
Hodowca drobiu i ptaków ozdobnych. Pisze o kurach, kaczkach, gęsiach i ptakach egzotycznych w hodowli przydomowej - praktycznie, na bazie własnego doświadczenia i literatury branżowej.
