Definicje i skład paszy
Granulat, kruszonka i śruta mogą mieć bardzo podobną recepturę, ale różnią się technologią przygotowania, frakcją oraz zachowaniem w karmidle. Śruta dla kur to mieszanka rozdrobnionych składników: ziarna, komponentów białkowych, dodatków mineralnych i premiksu witaminowego. Granulat dla kur powstaje z tej samej lub podobnej mieszanki po kondycjonowaniu parą i sprasowaniu w matrycy. Kruszonka to granulat rozdrobniony na mniejsze cząstki, najczęściej stosowany u piskląt i młodzieży, bo jest łatwiejszy do pobrania niż pełny granulat.
Typowa pasza dla niosek zawiera pszenicę, kukurydzę, śrutę sojową, śrutę rzepakową, otręby pszenne, olej roślinny, kredę pastewną, fosforan jedno- lub dwuwapniowy, sól, aminokwasy syntetyczne, enzymy oraz premiks witaminowo-mineralny. W recepturach dla niosek najczęściej spotyka się około 15-17 procent białka ogólnego, energię metaboliczną w zakresie 10,8-11,6 MJ/kg oraz 3,5-4,2 procent wapnia. Wapń dla kur jest krytyczny dla skorupy, ale jego nadmiar u piskląt i młodzieży może obciążać nerki, dlatego nie należy podawać paszy layer ptakom w odchowie.
Forma paszy sama w sobie nie mówi, czy produkt jest dobry. Ważniejsza jest etykieta: białko, energia, wapń, fosfor przyswajalny, metionina, lizyna, data produkcji i termin przydatności. Dwie pasze w granulacie mogą różnić się bardziej niż granulat i śruta od tego samego producenta. W praktyce hodowca powinien porównywać nie tylko nazwę typu “nioska”, ale pełne parametry i zalecany wiek stosowania.
Różnice technologiczne i praktyczne dla hodowcy
Granulowanie zmniejsza segregację komponentów, poprawia gęstość nasypową i zwykle ogranicza pylenie. Jedna granulka zawiera bardziej wyrównany zestaw składników niż luźna śruta, choć nie oznacza to idealnej jednorodności każdej cząstki. U niosek ma to znaczenie, bo drobna frakcja mineralna z kredą pastewną i premiksem może opadać na dno karmidła. Jeśli kury wybiorą większe kawałki pszenicy i kukurydzy, a zostawią pył, realna dawka wapnia, witaminy D3, manganu i cynku będzie niższa od deklarowanej.
Przykład praktyczny: worek 25 kg paszy typu layer może kosztować 55 zł jako śruta i 62 zł jako granulat. Różnica ceny wynosi 7 zł, ale jeśli ze śruty 8 procent ląduje w ściółce, a z granulatu 3 procent, koszt kilograma rzeczywiście zjedzonej paszy zaczyna się wyrównywać. Przy stadzie 20 niosek jedzących po 120 g dziennie mówimy o 2,4 kg paszy dziennie i około 72 kg miesięcznie, więc straty karmidłowe nie są drobiazgiem.
W żywieniu drobiu badania i poradniki techniczne, między innymi MSD Veterinary Manual, FAO Poultry Development Review oraz materiały University of Georgia Extension, podkreślają znaczenie bilansu energii, aminokwasów, minerałów i jakości przechowywania paszy. Forma fizyczna wpływa na pobranie, ale nie zastępuje prawidłowej receptury. Przy problemach ze skorupą warto równolegle ocenić żywienie kur niosek, dostęp do wapnia oraz jakość skorupy jaj.
Straty paszy i sortowanie składników
Granulat zwykle daje mniejsze straty paszy, ponieważ kura pobiera gotową cząstkę zamiast wybierać większe elementy mieszanki. Przy śrucie problemem jest sortowanie paszy: ptaki chętnie wybierają grubsze fragmenty kukurydzy, pszenicy lub grochu, a drobniejsze cząstki mineralne zostają w karmidle albo są wydmuchiwane i wysypywane na ściółkę. To szczególnie widoczne w karmidłach rynnowych bez ogranicznika, gdzie kury pracują dziobem jak łopatką.
Największe straty pojawiają się przy trzech błędach: zbyt drobnej i pylistej paszy, zbyt niskim ustawieniu karmidła oraz zbyt dużym wysypie. Karmidło powinno być ustawione mniej więcej na wysokości grzbietu ptaków. Jeśli stoi na ściółce, kury wchodzą do środka, grzebią nogami i wynoszą paszę poza pojemnik. Jeżeli zasyp jest otwarty zbyt szeroko, ptaki zrzucają paszę, nawet gdy jej nie jedzą.
Dobre karmidło dla kur potrafi zmniejszyć straty bardziej niż zmiana marki paszy. Karmidło antyrozsypowe z regulacją szczeliny, daszkiem i obrzeżem ogranicza wyciąganie paszy dziobem. W małym stadzie sprawdzają się karmidła zasypowe 5-10 kg z podziałkami lub rynnowe z kratką, jeśli są regularnie czyszczone. Przy 15-20 kurach warto zapewnić co najmniej 10-12 cm dostępu do rynny na ptaka albo użyć kilku punktów karmienia, aby słabsze kury nie były wypychane.
Sortowanie kukurydzy, pszenicy i drobnej frakcji mineralnej
Sortowanie jest najbardziej ryzykowne wtedy, gdy mieszanka ma bardzo nierówną frakcję. Przykład: śruta zawiera grubszo łamaną kukurydzę, całe ziarna pszenicy, otręby oraz drobny premiks z kredą. Po dwóch godzinach w karmidle zostają jasnoszare pyły i drobiny, a większe frakcje znikają. Hodowca widzi puste karmidło, dosypuje paszę, a kury przez kilka dni zjadają mniej wapnia i mikroelementów, niż wynika z etykiety. U niosek może to przełożyć się na cienką skorupę, spadek masy jaja lub większą liczbę jaj z uszkodzeniami.
Prosty test strat trwa 7 dni. Należy zważyć paszę wsypaną do karmidła, osobno zebrać i zważyć resztki oraz paszę rozsypaną pod karmidłem. Wynik dzieli się przez liczbę kur i liczbę dni. Jeśli 12 niosek dostało 10,5 kg paszy w tygodniu, a 0,9 kg znaleziono w ściółce lub jako niezjedzone pyły, realne pobranie wyniosło 9,6 kg, czyli 114 g na kurę dziennie, a strata przekroczyła 8,5 procent. Przy granulacie w tym samym karmidle strata może spaść do 2-4 procent, ale trzeba to sprawdzić w konkretnym stadzie.
Praktyczne przykłady ograniczania strat:
- ustawić karmidło na wysokości grzbietu, a nie bezpośrednio na ściółce;
- zmniejszyć szczelinę wysypu, jeśli pasza wysypuje się po lekkim potrąceniu;
- nie dosypywać świeżej śruty na starą warstwę pyłu, tylko raz dziennie usunąć resztki;
- przy śrucie wybierać produkt o równej frakcji, bez nadmiernego pylenia;
- dla ptaków na wybiegu stosować daszek, aby deszcz nie zawilgacał paszy;
- kontrolować, czy dominujące kury nie rozrzucają paszy, blokując dostęp reszcie stada.
Tempo jedzenia i dobrostan
Tempo jedzenia kur zależy od formy paszy, rasy, temperatury, długości dnia, nieśności i konkurencji przy karmidle. Granulat jest zwykle pobierany szybciej niż śruta, bo ma większą gęstość, mniej pyli i wymaga mniejszego wysiłku przy dziobaniu. Przy intensywnej produkcji jaj może to być korzystne: kura szybciej pokrywa zapotrzebowanie na energię, białko w paszy i składniki mineralne. W stadach hobbystycznych szybkie zjedzenie dawki nie zawsze jest zaletą, zwłaszcza gdy ptaki nie mają wybiegu ani materiału do grzebania.
Nioska średniej wielkości zjada zwykle 110-130 g paszy dziennie. Cięższe rasy, zimno, wysoka nieśność i ograniczony dostęp do zielonki zwiększają pobranie. Miniaturowe kury ozdobne mogą jeść wyraźnie mniej, a młode ptaki w odchowie potrzebują innego bilansu aminokwasów i wapnia. Jeżeli stado dostaje granulat i opróżnia karmidło w krótkim czasie, trzeba ocenić zachowanie po karmieniu: czy ptaki spokojnie grzebią, czy zaczynają dziobać pióra, elementy wyposażenia albo słabsze osobniki.
Granulat przyspiesza pobranie, śruta wydłuża żerowanie
Śruta wydłuża żerowanie, bo kura musi pobierać mniejsze cząstki i częściej wybierać je z karmidła. W małym stadzie może to działać korzystnie behawioralnie: ptaki dłużej są zajęte, łatwiej obserwować apetyt i szybciej zauważyć kurę, która stoi z boku. Nie oznacza to, że śruta automatycznie poprawia dobrostan. Jeśli jest pyląca, wilgotna albo rozwarstwiona, część ptaków będzie zjadała głównie frakcję energetyczną, a słabsze kury dostaną resztki.
Dobrym rozwiązaniem bywa kompromis: kruszonka albo granulat rano, kiedy ptaki mają pokryć potrzeby produkcyjne, a po południu kontrolowana porcja mieszanki zbożowej jako zajęcie. Taka mieszanka nie powinna zastępować pełnoporcjowej paszy. Przy 10 nioskach można podać łącznie 200-300 g ziaren po południu, a nie pełne wiadro pszenicy. Nadmiar zboża rozcieńcza białko, wapń i premiks, co u niosek szybko odbija się na jajach.
Wilgotne mieszanki ze śruty mają sens tylko wtedy, gdy są podawane świeże. Można wymieszać 1 kg śruty z 0,6-0,8 l wody, serwatki lub kwaśnego mleka, ale porcja powinna zostać zjedzona w ciągu 30-60 minut, szczególnie latem. Kwaśniejąca i spleśniała pasza zwiększa ryzyko biegunek, mikotoksykoz i spadku pobrania. Zapach stęchlizny, zjełczałego tłuszczu, grudki po zawilgoceniu albo zielonkawe naloty są powodem do wyrzucenia paszy, nie do suszenia jej na słońcu.
Przy systemie bez wybiegu trzeba oddzielić żywienie od zajęcia behawioralnego. Pasza pełnoporcjowa ma pokrywać potrzeby, a grzebanie można wspierać sieczką słomy, wiązkami lucerny, warzywami zawieszonymi nad ściółką, kąpieliskiem piaskowym i bezpiecznym materiałem do dziobania. Grit i kamyczki trawienne też mają swoje miejsce, ale należy odróżnić grit wapienny czy krzemowy, bo pierwszy dostarcza wapnia, a drugi pomaga mechanicznie rozdrabniać pokarm w żołądku mięśniowym.
Wybór produktu i przejście na nową formę
Przy wyborze paszy nie należy zaczynać od pytania “granulat czy śruta”, tylko od wieku i użytkowania ptaków. Pisklęta potrzebują paszy starter w formie drobnej kruszonki, zwykle z wyższym poziomem białka niż nioski. W odchowie stosuje się paszę grower lub odchówkę, z umiarkowanym wapniem. Dorosłe nioski wymagają paszy layer z wyższym udziałem wapnia, zwykle w granicach 3,5-4,2 procent. Brojlery, rasy ciężkie, kury ozdobne i stada mieszane mogą wymagać korekty dawek, zwłaszcza gdy część ptaków nie niesie jaj.
Na polskim rynku można spotkać pasze takich firm jak De Heus, Tasomix, Piast Pasze, LNB oraz dodatki mineralne Dolfos. Nazwa marki nie zwalnia z czytania etykiety. Trzeba sprawdzić, czy produkt jest pełnoporcjowy, uzupełniający czy mineralny. Preparat mineralny nie zastąpi paszy, a mieszanka zbożowa nie zastąpi receptury layer. Dobra etykieta podaje skład surowcowy, składniki analityczne, dodatki dietetyczne, datę produkcji i zalecenia stosowania. W stadzie hobbystycznym warto kupować worki 20-25 kg tylko wtedy, gdy zostaną zużyte w 4-6 tygodni i będą przechowywane w suchym, chłodnym miejscu.
Zmianę formy paszy najlepiej przeprowadzić przez 5-7 dni. Nagła podmiana śruty na twardy granulat może obniżyć pobranie, szczególnie u młodych kur lub ras ozdobnych z mniejszym dziobem. Schemat jest prosty: przez 2 dni 75 procent starej paszy i 25 procent nowej, kolejne 2 dni pół na pół, następnie 25 procent starej i 75 procent nowej. Po tygodniu można przejść na nową paszę, jeśli kał, apetyt i nieśność pozostają stabilne.
Kruszonka dla piskląt, grower dla odchowu, layer dla niosek
Przykład 1: pisklęta od 1. do 6. tygodnia lepiej radzą sobie z kruszonką starter niż ze śrutą o nierównej frakcji. Zbyt grube cząstki zostają, a pył może oblepiać dziób. Przykład 2: młodzież w wieku 8-16 tygodni nie powinna dostawać paszy dla niosek, bo wysoki wapń jest niepotrzebny przed nieśnością. Przykład 3: nioski w szczycie produkcji, szczególnie mieszańce towarowe, często lepiej utrzymują pobranie na granulacie lub dobrej kruszonce, gdy temperatura w kurniku przekracza 25 stopni C i apetyt spada.
Przykład 4: małe stado zielononóżek na dużym wybiegu może dobrze funkcjonować na śrucie pełnoporcjowej, jeśli kury zjadają całą porcję, nie zostawiają pyłu i mają stały dostęp do wody oraz wapnia. Przykład 5: stado w kurniku z głęboką ściółką i prostą miską często traci dużo paszy niezależnie od marki; tu pierwszą inwestycją powinno być karmidło antyrozsypowe. Przykład 6: przy jajach z cienką skorupą nie wystarczy dosypać kredy do mieszanki zbożowej, jeśli kury wybierają pszenicę i omijają drobny pył mineralny.
Spleśniała, zjełczała lub zawilgocona pasza jest większym zagrożeniem niż wybór między granulatem a śrutą. Pleśnie mogą wytwarzać mikotoksyny, które uszkadzają wątrobę, obniżają odporność i pogarszają wyniki nieśności. Pasza powinna być przechowywana w szczelnym pojemniku, ale nie w miejscu nagrzanym i wilgotnym. Metalowa beczka w pełnym słońcu nie jest idealna, bo tłuszcz szybciej jełczeje. Lepszy jest suchy magazyn, paleta nad podłogą i rotacja zapasów według daty produkcji.
Praktyczna rekomendacja dla większości stad przydomowych jest następująca: dla piskląt drobna kruszonka starter, dla młodzieży pasza odchowowa, dla niosek pełnoporcjowy layer w granulacie, kruszonce lub dobrej śrucie, zależnie od strat i zachowania stada. Jeśli głównym problemem jest rozsypywanie i sortowanie, warto najpierw przetestować granulat oraz poprawić karmidło. Jeśli ptaki szybko jedzą i później się nudzą, należy dodać zajęcie środowiskowe, a nie rozcieńczać dawkę dużą ilością ziarna.
Najczęściej zadawane pytania
Czy granulat jest lepszy od śruty dla kur niosek?
Granulat zwykle zmniejsza sortowanie i rozsypywanie paszy, więc bywa korzystny przy stratach w karmidle. Śruta może być dobra, jeśli jest świeża, ma równą frakcję, nie pyli nadmiernie i ptaki zjadają całą porcję razem z częścią mineralną.
Czy kury mogą wybierać składniki ze śruty?
Tak, zwłaszcza gdy mieszanka ma nierówną frakcję. Kury często wybierają większe cząstki kukurydzy i pszenicy, a zostawiają drobną część mineralną. U niosek może to pogorszyć podaż wapnia, fosforu, witaminy D3 i mikroelementów.
Ile paszy zjada kura nioska dziennie?
Orientacyjnie 110-130 g dziennie, ale pobranie zależy od rasy, masy ciała, temperatury, nieśności i wybiegu. Najlepiej ważyć paszę przez 7 dni i policzyć średnie zużycie na kurę, odejmując resztki oraz paszę rozsypaną.
Czy można moczyć śrutę dla kur?
Można przygotować wilgotną mieszankę, ale musi być zjedzona szybko. Latem porcja nie powinna leżeć dłużej niż 30-60 minut. Kwaśna, spleśniała lub ogrzana pasza jest ryzykowna dla przewodu pokarmowego i nie powinna trafiać do karmidła.
Czy sama zmiana paszy rozwiąże problem strat?
Nie zawsze. Często większe znaczenie ma karmidło, jego wysokość, regulacja wysypu i zabezpieczenie przed grzebaniem. Granulat pomaga ograniczyć sortowanie, ale źle ustawione karmidło nadal będzie powodowało straty.
Hodowca drobiu i ptaków ozdobnych. Pisze o kurach, kaczkach, gęsiach i ptakach egzotycznych w hodowli przydomowej - praktycznie, na bazie własnego doświadczenia i literatury branżowej.
