Dwie różne funkcje gritu
Grit wapienny i grit krzemowy pełnią w żywieniu drobiu dwie odmienne funkcje. Grit wapienny jest dodatkiem mineralnym, którego głównym zadaniem jest dostarczenie wapnia do budowy skorupy jaj, kości i prawidłowej pracy mięśni. Grit krzemowy, kwarcowy albo żwirek dla ptaków działa przede wszystkim mechanicznie: zostaje w żołądku mięśniowym i pomaga rozcierać ziarno, łuski oraz włókniste fragmenty roślin.
Różnica jest praktyczna, nie tylko nazewnicza. Nioska, która znosi jajko ważące 55-65 g, musi każdego dnia odłożyć w skorupie około 2 g wapnia. Skorupa jaj składa się w przybliżeniu w 94-97% z węglanu wapnia, dlatego niedobór szybko widać jako cieńszą, matową, chropowatą albo łatwo pękającą skorupę. Z kolei ptak karmiony całym ziarnem pszenicy, kukurydzy, owsa czy grochu potrzebuje twardych, nierozpuszczalnych drobin, które wspierają pracę żołądka mięśniowego.
Nie każdy drób potrzebuje obu dodatków w tym samym stopniu. Kury utrzymywane na pełnoporcjowej paszy granulowanej dla niosek zwykle otrzymują wapń i premiks mineralno-witaminowy już w recepturze. Jeśli jednak dostają mieszankę zbożową, resztki zielonki, parowane ziemniaki, śrutę własną albo ziarno z gospodarstwa, osobny grys dla kur staje się ważniejszy. Przy karmieniu ziarnem rośnie znaczenie frakcji nierozpuszczalnej, bo granulat jest już rozdrobniony, a całe ziarno wymaga intensywnej obróbki w żołądku mięśniowym.
W małej hodowli najlepiej myśleć o dwóch pojemnikach: jeden na źródło wapnia, drugi na grit krzemowy. To prostsze i bezpieczniejsze niż mieszanie wszystkiego w jednej misce. Ptaki, zwłaszcza dorosłe nioski, potrafią do pewnego stopnia regulować pobranie wapnia, ale tylko wtedy, gdy mają wybór i stały dostęp do czystej wody. Temat łączy się bezpośrednio z praktyką opisaną szerzej jako żywienie kur niosek wapniem oraz z problemem, jakim jest cienka skorupa jaj.
Żołądek mięśniowy i rozdrabnianie paszy
Drób nie ma zębów. Ziarno trafia przez wole i żołądek gruczołowy do żołądka mięśniowego, gdzie silne skurcze mięśni rozcierają paszę o twarde drobiny. U kur, kaczek, gęsi, indyków, przepiórek i gołębi mechanizm jest podobny, choć różni się siłą pracy żołądka i wielkością pobieranych cząstek. Badania nad żywieniem drobiu wielokrotnie pokazywały, że struktura paszy wpływa na rozwój żołądka mięśniowego, strawność skrobi i zachowanie ptaków przy karmidle.
Grit wapienny i jakość skorupy
Grit wapienny to zbiorcza nazwa dodatków mineralnych bogatych w węglan wapnia. W praktyce hodowlanej spotyka się grys wapienny, kredę pastewną, muszlę ostrygową, mielone skorupy muszli oraz czasem dolomit. Kreda pastewna jest zwykle drobniejsza i szybciej dostępna, muszla ostrygowa rozpuszcza się wolniej, a dolomit oprócz wapnia zawiera magnez. Przy dolomicie trzeba uważać, bo zbyt wysoki udział magnezu może pogarszać pobranie paszy i zaburzać równowagę mineralną.
Pasze pełnoporcjowe dla niosek zawierają zwykle około 3,5-4,2% wapnia. To poziom wyraźnie wyższy niż w paszach dla brojlerów, młodzieży albo ptaków ozdobnych nieniosących jaj. Dla porównania, ziarno pszenicy ma tylko około 0,04-0,06% wapnia, kukurydza około 0,02-0,03%, a owies zwykle poniżej 0,1%. Sama mieszanka zbóż, nawet z dodatkiem zielonki, nie pokryje potrzeb intensywnie niosących kur.
Przykład praktyczny: 20 kur zielononóżek karmionych mieszanką pszenicy, kukurydzy i owsa, bez paszy pełnoporcjowej, może w okresie nieśności potrzebować stałego dostępu do muszli ostrygowej albo grysu wapiennego o frakcji 2-4 mm. Jeżeli dzienna nieśność wynosi 12-15 jaj, stado wynosi ze skorupami około 24-30 g wapnia dziennie. Bez uzupełnienia mineralnego organizm zaczyna korzystać z rezerw kostnych, a skorupa staje się cieńsza.
Sam wapń nie wystarczy. Do jego wchłaniania i odkładania w skorupie potrzebna jest witamina D3, prawidłowy stosunek wapnia do fosforu oraz sprawne nerki. W wielu recepturach dla niosek stosunek Ca:P przyswajalnego jest kontrolowany, a witamina D3 bywa podawana w zakresie rzędu 2500-4000 IU/kg paszy, zależnie od programu żywienia. U starszych niosek, po 60-70 tygodniu życia, skorupy często stają się słabsze mimo podobnego żywienia, bo spada efektywność wykorzystania wapnia i zmienia się masa jaja.
Grit wapienny nie jest tym samym co premiks witaminowo-mineralny. Premiks zawiera zwykle witaminy A, D3, E, K, witaminy z grupy B, cynk, mangan, selen, jod, miedź i inne mikroelementy. Grys wapienny dostarcza głównie wapń. Jeżeli kury dostają tylko zboże, grys wapienny poprawi bilans wapnia, ale nie rozwiąże niedoboru aminokwasów, sodu, fosforu, witaminy D3 czy manganu. Dlatego przy nawracających problemach ze skorupą trzeba ocenić całą dawkę, a nie tylko dosypać więcej wapnia.
Kreda pastewna, muszla ostrygowa i dolomit
Kreda pastewna sprawdza się jako drobny, równomierny dodatek do mieszanki. Muszla ostrygowa jest korzystna przy podawaniu do osobnego pojemnika, bo większe cząstki rozpuszczają się wolniej i mogą uwalniać wapń także nocą, gdy w jajowodzie mineralizuje się skorupa. Grys wapienny 2-5 mm bywa wygodny dla dorosłych kur, kaczek i indyków. Dla przepiórek lepsza jest frakcja drobna, zwykle 0,5-1,5 mm.
Przy słabych skorupach sensowny schemat diagnostyczny jest prosty: sprawdzić, czy pasza jest dla niosek, czy ptaki mają dostęp do wapnia, czy nie jedzą zbyt dużo samego ziarna, czy woda jest stale dostępna, czy w stadzie nie ma stresu cieplnego. W upały kury piją więcej, jedzą mniej i pobierają mniej minerałów. Wtedy nawet dobra pasza może nie pokrywać zapotrzebowania, a cienka skorupa jaj pojawia się falowo, zwłaszcza po dniach z temperaturą powyżej 28-30°C.
Grit krzemowy i trawienie ziarna
Grit krzemowy to twarda, nierozpuszczalna frakcja mineralna. Najczęściej jest to drobny żwirek kwarcowy, krzemionka albo mieszanka twardych minerałów przeznaczona dla ptaków. Jego główną rolą nie jest dostarczenie wapnia, lecz wsparcie mechanicznego rozdrabniania paszy. Drobiny zalegają czasowo w żołądku mięśniowym i razem ze skurczami mięśni działają jak naturalne kamienie młyńskie.
Po co kurom kamyki w żołądku? Gdy ptak połknie całe ziarno pszenicy, łuskany owies, kukurydzę łamaną albo nasiona chwastów, sama wilgoć i enzymy nie wystarczą do szybkiego rozdrobnienia. Żołądek mięśniowy zwiększa nacisk, a grit krzemowy pomaga rozcierać ziarno na mniejsze cząstki. Dzięki temu enzymy trawienne mają większą powierzchnię działania. U ptaków na mieszankach ziarnowych można często zauważyć pełniejsze wole wieczorem i intensywniejszą pracę przewodu pokarmowego niż u ptaków na granulacie.
Grit krzemowy nie jest znaczącym źródłem wapnia dla niosek. Jeżeli kura znosi jaja i dostaje tylko żwirek kwarcowy, nie uzupełni w ten sposób wapnia potrzebnego do skorupy. To jeden z najczęstszych błędów w małych stadach: hodowca kupuje jeden produkt opisany jako grit, ale nie sprawdza, czy jest wapienny, czy nierozpuszczalny. W efekcie ptaki mają lepsze rozcieranie ziarna, lecz nadal brakuje im minerałów do tworzenia skorup.
Ptaki na wybiegu często znajdują drobne kamyki, fragmenty gliny, piasek i okruchy mineralne. Nie oznacza to jednak, że dostają właściwą frakcję przez cały rok. W mokrej glebie ptaki wybierają mniej twardych cząstek, zimą ziemia bywa zamarznięta, a na wybiegach trawiastych ilość drobnego żwiru jest ograniczona. Kury utrzymywane w kurniku z głęboką ściółką albo w wolierze z podłożem z piasku płukanego mogą mieć dostęp do części materiału ściernego, ale jego czystość i skład są trudne do kontroli.
Piasek budowlany, żwir z podjazdu, tłuczeń z drogi i materiał z placu budowy nie powinny zastępować produktu paszowego. Mogą zawierać cement, wapno budowlane, sól drogową, oleje, metale ciężkie, szkło albo ostre fragmenty. Piasek z miejsc wilgotnych może być zanieczyszczony odchodami dzikich ptaków i pasożytami. W żywieniu drobiu lepiej używać produktów opisanych jako grit dla drobiu, grit dla gołębi albo żwirek kwarcowy paszowy, przechowywanych sucho i podawanych w czystym pojemniku.
Żwirek kwarcowy i krzemionka w rozcieraniu ziarna
Dla kur jedzących całe ziarno dobrą praktyką jest stały dostęp do nierozpuszczalnej frakcji 2-4 mm. Dla dużych kaczek, gęsi i indyków można stosować nieco większą frakcję, często 3-6 mm, o ile ptaki bez problemu ją pobierają. Dla przepiórek japońskich i młodych kurcząt frakcja powinna być wyraźnie drobniejsza, bo zbyt duże kamyki mogą zalegać lub być omijane. Gołębie chętnie pobierają mieszanki mineralne z gritem, czerwonym kamieniem, węglem drzewnym i muszlą, ale w lęgach oraz przy karmieniu młodych trzeba pilnować świeżości i suchego pojemnika. Więcej praktycznych zasad dla tego gatunku obejmuje temat żywienie gołębi i grit.
Podawanie, frakcja i bezpieczeństwo
Najbezpieczniejszy system w małej hodowli to dwa osobne karmidełka mineralne. Pierwsze zawiera grit wapienny, muszlę ostrygową albo grys wapienny. Drugie zawiera grit krzemowy, żwirek kwarcowy lub inny nierozpuszczalny materiał ścierny przeznaczony dla ptaków. Pojemniki powinny stać pod dachem, z dala od mokrej ściółki i miejsca, w którym ptaki intensywnie grzebią. Wilgotny grit zbryla się, brudzi odchodami i szybciej staje się nośnikiem bakterii.
Frakcję dobiera się do wieku i gatunku. Przepiórki oraz pisklęta po rozpoczęciu pobierania drobnego ziarna potrzebują frakcji około 0,5-1,5 mm. Młode kury od 6-8 tygodnia mogą korzystać z drobnego żwirku 1-2 mm, ale bez nadmiaru wapnia, jeśli nie są jeszcze nioskami. Dorosłe kury dobrze radzą sobie z gritem 2-4 mm. Kaczki, gęsi i indyki mogą pobierać większe cząstki, zwykle 3-6 mm, zwłaszcza gdy dostają całe ziarno, zielonki i pasze gospodarskie. Gołębie najczęściej korzystają z mieszanek mineralnych o różnych frakcjach, bo ich dieta ziarnowa wymaga zarówno ścierania, jak i podaży minerałów.
Przykład 1: stado 15 niosek na paszy pełnoporcjowej 17% białka i 3,8% wapnia może mieć muszlę ostrygową w osobnym pojemniku, ale pobranie będzie umiarkowane. Przykład 2: 10 kur karmionych pszenicą, kukurydzą i śrutą grochową powinno mieć stały dostęp zarówno do grysu wapiennego, jak i kwarcowego. Przykład 3: przepiórki japońskie w klatce, karmione drobną paszą, potrzebują głównie właściwej paszy i ewentualnie bardzo drobnej frakcji mineralnej, nie grubego grysu dla kur. Przykład 4: gołębie rozpłodowe w sezonie lęgowym powinny mieć świeży grit dla gołębi codziennie, bo pobranie minerałów rośnie przy karmieniu młodych. Przykład 5: gęsi na pastwisku pobierają część kamyków same, ale przy dokarmianiu całym owsem w zamkniętym kojcu warto dodać osobny pojemnik z frakcją nierozpuszczalną.
Na rynku są gotowe produkty, które ułatwiają organizację żywienia: Dolfos grit, mieszanki Versele-Laga Colombine, MDM grit, muszla ostrygowa dla drobiu, grys wapienny paszowy oraz żwirek kwarcowy dla ptaków. Przy zakupie trzeba czytać etykietę. Jeśli w składzie dominuje węglan wapnia, produkt jest głównie źródłem wapnia. Jeśli opis wskazuje kwarc, krzemionkę albo nierozpuszczalny żwirek, chodzi o funkcję mechaniczną. Mieszanki dla gołębi często łączą kilka składników, dlatego nie zawsze są idealnym zamiennikiem prostego gritu krzemowego dla kur.
Nadmiar wapnia może zaszkodzić, zwłaszcza młodym ptakom, kogutom, samcom kaczek, gęsiom poza sezonem lęgowym i ptakom ozdobnym, które nie produkują jaj. Długotrwałe podawanie paszy dla niosek młodzieży rosnącej nie jest dobrą praktyką, bo wysoki wapń obciąża nerki i zaburza gospodarkę mineralną. Szczególnie ryzykowne jest łączenie pełnoporcjowej paszy dla niosek, dodatkowej kredy pastewnej w mieszance i jeszcze dużej ilości grysu wapiennego bez kontroli pobrania.
Grit może zaszkodzić również wtedy, gdy jest brudny, spleśniały, zanieczyszczony solą, cementem albo metalami. Objawami problemów po błędnym podaniu mogą być wodniste odchody, spadek apetytu, osowiałość, zwiększone pragnienie, zaparcie wola lub nagłe ograniczenie nieśności. Przy podejrzeniu zatrucia albo zaczopowania przewodu pokarmowego trzeba usunąć podejrzany produkt i skonsultować stado z lekarzem weterynarii znającym drób.
System podawania w kurniku i wolierze
W praktyce najlepiej sprawdza się niski, ciężki pojemnik, którego ptaki nie przewracają. Można użyć ceramicznej miski, małego karmidła zasypowego albo pojemnika przykręconego do ściany kurnika na wysokości grzbietu ptaka. Grit nie powinien leżeć bezpośrednio na ściółce. Raz w tygodniu warto pojemnik opróżnić, umyć gorącą wodą, wysuszyć i nasypać świeżą porcję. Przy dużej wilgotności w kurniku lepiej podawać mniejsze ilości częściej.
Nie należy sypać dużych ilości gritu wapiennego bezpośrednio do każdej mieszanki, jeśli jednocześnie nie kontroluje się receptury. Przy paszy pełnoporcjowej lepszy jest wolny wybór. Przy mieszankach własnych można stosować dodatek mineralny zgodnie z zaleceniem producenta premiksu, ale nadal dobrze zostawić osobno muszlę ostrygową dla niosek. W przypadku przechodzenia z granulatu na śrutę lub ziarno temat łączy się z decyzją granulat czy śruta dla kur, bo zmiana struktury paszy zmienia także potrzebę pobierania frakcji nierozpuszczalnej.
Kontrola jest prosta: skorupy jaj, odchody, pobranie wody i zachowanie przy pojemnikach. Jeżeli skorupy są mocne, ptaki nie wyjadają gwałtownie wapnia, a w odchodach nie widać nadmiaru nierozdrobnionych ziaren, system działa. Jeżeli w kale pojawia się dużo całych ziaren, trzeba sprawdzić frakcję krzemową i jakość rozdrobnienia paszy. Jeżeli skorupy są cienkie mimo grysu wapiennego, trzeba ocenić witaminę D3, fosfor, wiek stada, stres cieplny, choroby układu rozrodczego i rzeczywiste pobranie paszy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy grit wapienny i krzemowy to to samo?
Nie. Grit wapienny jest źródłem wapnia, a grit krzemowy lub kwarcowy działa głównie mechanicznie w żołądku mięśniowym. W praktyce pełnią różne role i najlepiej podawać je w oddzielnych pojemnikach.
Czy kury nioski zawsze potrzebują gritu wapiennego?
Jeśli jedzą dobrze zbilansowaną paszę pełnoporcjową dla niosek, wapń może być już w recepturze na poziomie około 3,5-4,2%. Przy mieszankach zbożowych, wysokiej nieśności i cienkich skorupach osobny grys wapienny albo muszla ostrygowa często są potrzebne.
Czy można podać sam grit wapienny zamiast krzemowego?
Nie powinno się traktować go jako pełnego zamiennika. Grys wapienny częściowo się rozpuszcza i dostarcza wapń, a do mechanicznego rozcierania ziarna lepiej służy frakcja nierozpuszczalna, na przykład żwirek kwarcowy.
Jak podawać grit przepiórkom?
Przepiórki potrzebują drobniejszej frakcji niż kury, zwykle około 0,5-1,5 mm. Najbezpieczniej podawać małą ilość w osobnym pojemniku, obserwować pobranie, stan odchodów i nie stosować grubego grysu przeznaczonego dla dorosłych kur.
Czy za dużo wapnia może zaszkodzić?
Tak, szczególnie młodym ptakom, kogutom i samcom, które nie tworzą skorup jaj. Nadmiar wapnia może obciążać metabolizm mineralny i nerki, dlatego dodatki trzeba dobierać do wieku, gatunku, nieśności oraz rodzaju stosowanej paszy.
Hodowca drobiu i ptaków ozdobnych. Pisze o kurach, kaczkach, gęsiach i ptakach egzotycznych w hodowli przydomowej - praktycznie, na bazie własnego doświadczenia i literatury branżowej.